กรมศิลปากรได้ประกาศขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานสำหรับชาติในราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ ๑๐๓ ตอนที่ ๖๕ วันที่ ๒๒ เมษายน ๒๕๒๙ กำหนดปริมณฑลโดยรอบภูเขาไปทั้งลูก ๒๐ เมตร เขาประสงค์เป็นภูเขาหินปูนขนาดกลางลักษณะของภูเขาสวยงามมาก มีถ้ำสวยงามน่าเที่ยว ๒๑ ถ้ำพระประดิษฐานพระบรมรูปที่สำคัญสร้างในสมัยศรีวิชัยอยู่ ๓ ถ้ำ คือถ้ำใหญ่ ถ้ำศิลาเตียบและถ้ำพระ นอกจากนี้ยังมีพันธุ์ไม้และสมุนไพรนานาชนิดตั้งอยู่โดดเด่นบนพื้นที่ราบของสามตำบลวางตัวในแนวทิศตะวันตกเฉียงเหนือถึงทิศตะวันออกเฉียงใต้ ยาวประมาณ 5 กิโลเมตรเศษ ส่วนที่กว้างที่สุดกว้างประมาณ 1 กิโลเมตรล้อมรอบด้วยพื้นที่ราบซึ่งเป็นพื้นที่นา สวนปาล์มน้ำมัน ฯลฯ
ในปี 2528 อำเภอท่าชนะได้สำรวจบริเวณภูเขาประสงค์ในเขตชุมชนโบราณท่าชนะเพื่อปรับปรุงพื้นที่เป็นสถานที่พักผ่อนหย่อนใจ สถานที่ท่องเที่ยวและสวนป่าสมุนไพร มีโครงการสร้างถนนรอบภูเขาประสงค์โดยมีรายละเอียดเกียวกับเรื่องราวทางโบราณคดีบริเวณภูเขาประสงค์ ที่สำคัญคือภูเขาประสงค์มีชื่อเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า “แม่นางสงค์” เป็นภูเขาขนาดเล็กอยู่ในเขต 3 ตำบล คือ ตำบลท่าชนะ ตำบลวัง ตำบลประสงค์ มีหน้าผาสูงชันสวยงาม มีถ้ำหินงอก หินย้อย มีแอ่งน้ำธรรมชาติหลายแห่ง มีถ้ำใหญ่น้อยเป็นที่ประดิษฐานพระพุทธรูป ถ้ำสำคัญไม่น้อยกว่า 20 แห่ง อาทิ ถ้ำหินตั้ง ถ้ำหินเพิง ถ้ำคลองมาด ถ้ำยายชีขรอย ถ้ำหินขาว ถ้ำใหญ่ ถ้ำบ่อพง ถ้ำน้อย ถ้ำฆ่าวัว ถ้ำลอด ถ้ำสวนทุเรียน ถ้ำคลองผง ถ้ำย่าหนุน ถ้ำโมรัง ถ้ำพระ ถ้ำแรด ถ้ำหินโกบ ถ้ำหินไก่ ถ้ำบ้านว่อง ถ้ำน้ำ ถ้ำปลา ถ้ำมืด ถ้ำลาไพ ถ้ำสามรู พระพุธบาทจำลอง เหมาะต่อการศึกษาเป็นอย่างยิ่ง ต่อมากรมศิลปากรได้ศึกษาหลักฐานทางโบราณคดี บริเวณภูเขาประสงค์ได้รายงานผลสำรวจปรากฏแหล่งโบราณคดีสำคัญ จากการสำรวจได้แก่วัดถ้ำเขากอม วัดถ้ำศิลาเตียบ วัดถ้ำใหญ่ พบหลักฐานสมัยประวัติศาสตร์ร่วมสมัยอยุธยาตอนปลาย คือพระพุทธรูปหินปางมารวิชัยแบบอยุธยา ฝีมือช่างท้องถิ่นภาคใต้และกล่าวว่าบริเวณถ้ำเขาประสงค์แม้จะไม่พบหลักฐานร่วมสมัยก่อนประวัติศาสตร์แต่มีสภาพที่เหมาะสม น่าจะเคยเป็นที่ตั้งถิ่นฐานของมนุษย์สมัยก่อนประวัติศาสตร์และสมัยแรกเริ่มประวัติศาสตร์

ภูมิประเทศ: เป็นภูเขาหินปูน ที่ตั้งอยู่ท่ามกลางผืนป่าที่อุดมสมบูรณ์ มีสภาพอากาศสดชื่นและมีหมอกปกคลุมในตอนเช้า
ที่ตั้งสำคัญ: บริเวณนี้มีวัดถ้ำใหญ่เขาประสงค์ ซึ่งภายในมีโพรงถ้ำหินปูนขนาดใหญ่ ปากถ้ำกว้างประมาณ 20
เมตร และลาดต่ำลงไปลึกราว 60 เมตร โดยมีจุดเด่นคือมีปล่องหินด้านบนที่แสงแดดสามารถส่องลงมาถึงภายในถ้ำ
จุดชมวิว: เป็นจุดชมวิวที่สามารถมองเห็นทิวทัศน์ของป่าไม้และถนนเลียบเขาที่สวยงาม
ลักษณะถนน: เส้นทางเข้าสู่จุดชมวิวเป็นถนนสายโรแมนติกที่เลียบเขา มีทิวทัศน์ภูเขาและต้นไม้สองข้างทาง

สรุปเขาประสงค์มีลักษณะเป็นภูเขาหินปูนที่มีความอุดมสมบูรณ์สูง เป็นทั้งแหล่งธรรมะ (วัดถ้ำใหญ่) และแหล่งท่องเที่ยวเชิงธรรมชาติที่เหมาะสำหรับการชมวิวและสัมผัสหมอก

จุดเช็คอิน “ริมเขาประสงค์” ไม่ได้มีแค่ความสวยงาม แต่ยังมี “คุณค่าด้านการเรียนรู้” หลายด้านที่สามารถนำไปใช้ได้จริง เช่น:

1. การเรียนรู้ด้านธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม
พื้นที่ภูเขา ป่าไม้ และวิวธรรมชาติ ช่วยให้เข้าใจระบบนิเวศ เช่น ความสัมพันธ์ของพืช สัตว์ และภูมิประเทศ รวมถึงการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ

2. การเรียนรู้ทางภูมิศาสตร์
ผู้ไปเยือนสามารถสังเกตลักษณะภูมิประเทศ เช่น ภูเขาหินปูน ความสูงต่ำของพื้นที่ และการเกิดภูมิประเทศในภาคใต้ของไทย

3. การเรียนรู้วัฒนธรรมท้องถิ่น
บริเวณนี้เกี่ยวข้องกับวิถีชีวิตของชุมชน เช่น การทำเกษตร การใช้ทรัพยากรในพื้นที่ และความเชื่อของคนในท้องถิ่น

4. การพัฒนาทักษะชีวิต
การเดินทางขึ้นจุดชมวิวหรือสำรวจพื้นที่ช่วยฝึกความอดทน การวางแผน และความรับผิดชอบ รวมถึงการทำงานเป็นทีมถ้าไปเป็นกลุ่ม

5. การเรียนรู้ผ่านประสบการณ์จริง
เป็นแหล่งเรียนรู้นอกห้องเรียน (Outdoor learning) ที่ทำให้เข้าใจเนื้อหาได้ดีกว่าการอ่านจากหนังสือ เช่น การสังเกตจริง ทดลองจริง

6. การสร้างจิตสำนึกด้านการอนุรักษ์
เมื่อได้สัมผัสธรรมชาติจริง จะช่วยปลูกฝังให้เห็นคุณค่าและอยากช่วยรักษาสิ่งแวดล้อม

กิจกรรมการเรียนรู้ที่สามารถจัดได้ ณ จุดเช็คอินบริเวณ เขาประสงค์ มีหลายรูปแบบ โดยเน้นการเรียนรู้จากประสบการณ์จริง เช่น:

1. กิจกรรมศึกษาธรรมชาติ (Nature Study)
ให้นักเรียนสำรวจพืช สัตว์ และสภาพแวดล้อมรอบ ๆ พร้อมจดบันทึกสิ่งที่พบ เช่น ชนิดของต้นไม้ หรือร่องรอยสัตว์

2. กิจกรรมเดินสำรวจภูมิประเทศ (Field Survey)
เดินศึกษาลักษณะภูเขา ความลาดชัน และลักษณะหิน เพื่อเชื่อมโยงกับความรู้วิชาภูมิศาสตร์

3. กิจกรรมถ่ายภาพเชิงเรียนรู้
ให้นักเรียนถ่ายภาพวิว ทรัพยากรธรรมชาติ หรือวิถีชีวิตชุมชน แล้วนำมาวิเคราะห์หรือเล่าเรื่อง (Storytelling)

4. กิจกรรมเขียนบันทึก/สะท้อนความคิด (Reflection)
หลังจากเข้าชม ให้เขียนความรู้สึก สิ่งที่ได้เรียนรู้ หรือข้อคิดเกี่ยวกับธรรมชาติและการอนุรักษ์

5. กิจกรรมเรียนรู้วิถีชุมชน
สัมภาษณ์คนในพื้นที่เกี่ยวกับการใช้ชีวิต การประกอบอาชีพ หรือการดูแลทรัพยากรธรรมชาติ

6. กิจกรรมอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม
เช่น เก็บขยะ ปลูกต้นไม้ หรือรณรงค์การรักษาความสะอาดในแหล่งท่องเที่ยว

7. กิจกรรมทำงานกลุ่ม/ฐานการเรียนรู้
แบ่งนักเรียนเป็นกลุ่ม ทำภารกิจ เช่น หาคำตอบเกี่ยวกับธรรมชาติ หรือแก้ปัญหาสถานการณ์จำลอง

กิจกรรมเหล่านี้ช่วยให้ผู้เรียน “ได้ลงมือทำจริง” ทำให้เข้าใจเนื้อหาได้ลึกขึ้น และยังสนุกกว่าการเรียนในห้องเรียน

การอนุรักษ์และพัฒนาจุดเช็คอินบริเวณ เขาประสงค์ ควรทำควบคู่กัน เพื่อให้แหล่งท่องเที่ยวคงความสวยงามและใช้ประโยชน์ได้อย่างยั่งยืน โดยมีแนวทางดังนี้:

🌱 การอนุรักษ์

1. รักษาความสะอาดของพื้นที่
จัดจุดทิ้งขยะให้เพียงพอ รณรงค์ “เที่ยวแบบไม่ทิ้งร่องรอย” และมีการเก็บขยะอย่างสม่ำเสมอ

2. ปกป้องทรัพยากรธรรมชาติ
ห้ามทำลายพืชพรรณ ไม่ล่าสัตว์ และควบคุมกิจกรรมที่อาจกระทบระบบนิเวศ เช่น การก่อไฟหรือการเหยียบย่ำพื้นที่เปราะบาง

3. ควบคุมจำนวนนักท่องเที่ยว
จำกัดจำนวนคนในบางช่วงเวลา เพื่อลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม

4. ให้ความรู้แก่นักท่องเที่ยว
ติดป้ายให้ข้อมูลเกี่ยวกับธรรมชาติ กฎระเบียบ และความสำคัญของการอนุรักษ์

🛠️ การพัฒนา

1. พัฒนาโครงสร้างพื้นฐานอย่างเหมาะสม
เช่น ทางเดิน จุดชมวิว ราวกันตก ป้ายบอกทาง โดยออกแบบให้กลมกลืนกับธรรมชาติ

2. ส่งเสริมการท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์ (Eco-tourism)
จัดกิจกรรมเรียนรู้ธรรมชาติ นำเที่ยวโดยคนในชุมชน เพื่อสร้างรายได้และจิตสำนึก

3. สนับสนุนชุมชนท้องถิ่น
เปิดโอกาสให้ชาวบ้านมีส่วนร่วม เช่น ขายสินค้า OTOP เป็นไกด์ท้องถิ่น หรือดูแลพื้นที่

4. ใช้สื่อและเทคโนโลยีช่วยประชาสัมพันธ์
เช่น โซเชียลมีเดีย หรือ QR code ให้ข้อมูลนักท่องเที่ยว