- ประเภทของกี่ทอผ้า
- ขั้นตอนการใช้กี่ทอผ้า
- การออกแบบลายผ้าทอมือบ้านเชี่ยวหลาน
- ขั้นตอนและวิธีการทอผ้า

ผ้าทอมือเป็นภูมิปัญญาพื้นบ้านที่ใช้กี่ทอผ้า (Loom) ขัดประสานด้ายเส้นยืนและเส้นพุ่ง โดยมี 2 ประเภทหลักคือ กี่ตั้ง (ดั้งเดิม) และกี่กระตุก (ทำงานเร็ว) ขั้นตอนสำคัญเริ่มจากการค้นหูก สอดฟืม ม้วนด้ายเข้ากี่ และเหยียบหูกเพื่อทอ ปัจจุบันมีการใช้กี่ขนาดพกพาหรือ กี่ตั้งโต๊ะ (Table Loom) สำหรับการผลิตงานฝีมือขนาดเล็กและงานฝีมือประณีต
ประเภทของกี่ทอผ้า (Loom Types)
• กี่ตั้ง (Frame/Floor Loom): กี่แบบดั้งเดิมที่นิยมใช้ในครัวเรือน มีโครงสร้างใหญ่
• กี่กระตุก (Fly-shuttle Loom): พัฒนาขึ้นให้สามารถพุ่งกระสวยได้อย่างรวดเร็วด้วยการกระตุกสาย ทำให้ทอผ้าได้เร็วขึ้น
• กี่จิ๋ว/กี่ตั้งโต๊ะ (Table/Mini Loom): เหมาะสำหรับผู้เริ่มต้น หรือทอผ้าพันคอขนาดเล็ก มีขนาดกะทัดรัด (หน้าผ้าไม่เกิน 25 ซม.)
ขั้นตอนการใช้กี่ทอผ้า (Weaving Process)
1. ค้นหูก: การเตรียมเส้นด้ายยืน โดยนำด้ายไปพันรอบกงค้นหูกเพื่อกำหนดความยาว
2. สอดฟันฟืม (Sleying): นำด้ายเส้นยืนสอดผ่านฟืม (Reed) เพื่อจัดระเบียบเส้นด้ายและทำหน้าที่กระแทกเส้นพุ่งให้แน่น
3. ม้วนด้ายเข้ากี่: ม้วนเส้นด้ายยืนเข้ากับแกนม้วนด้าย (Warp Beam)
4. ผูกตะกอ (Heddle): ร้อยด้ายเส้นยืนผ่านตะกอ เพื่อใช้แยกเส้นด้าย

ผ้าทอมือบ้านเชี่ยวหลาน สุราษฎร์ธานี มีจุดเด่นคือการประยุกต์ลวดลายดั้งเดิมและความประณีตจากการฝึกอบรมของศูนย์ศิลปาชีพ ลายผ้าที่เป็นเอกลักษณ์มีทั้งลายราชวัตรโคม, ลายขอเจ้าฟ้าฯ, ลายลูกแก้ว, และลายพิกุล โดยเน้นงานฝ้ายทอมือคุณภาพสูงที่สะท้อนวิถีชีวิต ลายผ้ามีการออกแบบให้เหมาะสำหรับตัดชุดและแปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์ OTOP ที่สวยงาม
จุดเด่นการออกแบบลายผ้าทอมือบ้านเชี่ยวหลาน
• ลายผ้าพระราชทาน: ทางกลุ่มฯ นำลายมัดหมี่ลายขอเจ้าฟ้าสิริวัณณวรีฯ มาเป็นลายต้นแบบและประยุกต์ร่วมกับอัตลักษณ์ชุมชน
• ลายผ้าดั้งเดิมและประยุกต์: มีการทอลายราชวัตรโคม, ลายขอ, ลายลูกแก้ว, และลายพิกุล ซึ่งเป็นที่นิยม
• การทอแบบมัดหมี่: เป็นการมัดเส้นด้ายก่อนนำไปย้อมสี ทำให้เกิดลวดลายที่ซับซ้อนและประณีต
ผ้าทอมือเป็นงานหัตถกรรมที่ต้องใช้ความประณีต โดยเริ่มจากการเตรียมเส้นด้าย (ฝ้ายหรือไหม) การย้อมสีตามต้องการ, การกรอด้ายเข้ากระสวย จากนั้นนำด้ายมาทำ [สืบหูก] (ต่อด้ายยืน) เข้ากับกี่ทอผ้า ขั้นตอนการทอหลักคือการเหยียบตะกอเพื่อแยกด้ายยืน สลับกับการพุ่งกระสวยด้ายพุ่งผ่าน และใช้ฟืมกระทบด้ายให้แน่น
ขั้นตอนและวิธีการทอผ้าด้วยมือโดยละเอียด
1. เตรียมเส้นด้าย (ยืนและพุ่ง): เตรียมด้ายยืน (เส้นแนวตั้ง) และด้ายพุ่ง (เส้นแนวนอน) ทำความสะอาดและย้อมสีตามลวดลายที่ต้องการ
2. การกรอด้าย: นำด้ายไปกรอเข้าหลอดด้ายเพื่อใช้เป็นด้ายพุ่ง
3. การสืบหูก (การต่อด้ายยืน): นำด้ายยืนมาผูกต่อกับเส้นด้ายในฟันหวี (ฟืม) ทีละเส้นอย่างละเอียด และม้วนเส้นยืนเข้ากับแกนม้วนด้าย
4. การจัดเรียงเส้นด้าย: ปรับความตึงหย่อนของเส้นด้ายยืนและจัดระเบียบให้ผ่านช่องฟันฟืมอย่างเป็นระเบียบ
การทอผ้า (Hand Weaving):
1. สับตะกอ: ใช้เท้าเหยียบไม้ตะกอเพื่อแยกด้ายยืนออกจากกันเป็นช่องว่าง
2. พุ่งกระสวย: ใช้มือพุ่งกระสวยด้ายสอดผ่านช่องว่างที่ด้ายยืนแยกออกจากกัน
3. กระทบฟืม: ใช้ฟืมกระทบด้ายพุ่งให้แน่นชิดกับเนื้อผ้าเดิม เพื่อให้ผ้ามีความแน่น
4. ทำสลับขั้นตอน (เหยียบ-พุ่ง-กระทบ) ไปเรื่อยๆ จนได้ความยาวผ้าที่ต้องการ
เทคนิคเพิ่มเติม
• การออกแบบลวดลาย: สามารถเลือกเทคนิคการยกตะกอ หรือขิด เพื่อสร้างลวดลาย
• การดูแลรักษา: ควรซักด้วยมือหรือโหมดอ่อนโยนด้วยผงซักฟอกชนิดอ่อน

ได้รับรางวัล “หม่อมงามจิตต์ บุรฉัตร” รางวัลสร้างเสริมคนดีมีคุณธรรม ประจำปี 2562 จากพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าโสมสวลี กรมหมื่นสุทธนารี
ได้รับรางวัลชนะเลิศ การประกวดผ้าพื้นเมืองสุราษฎร์ธานี งานวันสตรีสากล ประจำปี 2563 ณ โรงแรมวังใต้ อ.เมือง จ.สุราษฎร์ธานี

การทอผ้าบ้านเชี่ยวหลาน จ.สุราษฎร์ธานี เป็นภูมิปัญญาท้องถิ่นที่ประณีต โดยเฉพาะผ้าฝ้ายทอมือและผ้ามัดย้อม ซึ่งเริ่มจากการเตรียมเส้นฝ้าย ค้นหูก สอดฟันฟืม ม้วนด้ายเข้ากี่ และทอด้วยกี่กระตุกตามลวดลายดั้งเดิม เช่น ลายราชวัตรโคม หรือลายขอเจ้าฟ้าฯ โดยเน้นความประณีตละเอียด สวยงาม
ขั้นตอนและวิธีการทอผ้าบ้านเชี่ยวหลาน (โดยละเอียด)
1. การเตรียมเส้นด้าย (เตรียมฝ้าย): เริ่มจากการคัดเลือกฝ้ายคุณภาพดี นำมาดีด เข็นฝ้ายให้เป็นเส้น และย้อมสีตามความต้องการ โดยเน้นสีจากธรรมชาติ
2. การค้นหูก: นำเส้นด้ายที่เตรียมไว้มาทำการค้นหูก โดยเรียงเส้นด้ายให้เป็นระเบียบตามความยาวและจำนวนเส้นที่ต้องการ
3. การสอดฟันฟืม: นำด้ายยืนมาสอดผ่านฟันฟืม (หวีทอผ้า) ทีละเส้น เพื่อจัดระเบียบให้เส้นด้ายเรียงตัวกัน
4. การสืบหูก (ต่อเส้นยืน): ผูกต่อด้ายยืนเข้ากับแกนทอผ้า (ไม้แกนหูก) อย่างละเอียดทีละเส้น
5. การม้วนด้ายเข้ากี่: ม้วนเส้นด้ายยืนที่สืบแล้วเข้ากับกี่ทอผ้า (กี่กระตุก) ให้ตึงพอเหมาะ
6. การทอผ้า (การสอดด้ายพุ่ง): ลงมือทอโดยการแยกหมู่ตะกอ กดเครื่องแยกหมู่ตะกอ เพื่อแยกเส้นด้ายยืนและเกิดช่องว่าง จากนั้นสอดกระสวยด้ายพุ่งผ่าน และกระทบฟันฟืมให้แน่น ทำสลับกันไปเรื่อยๆ จนเกิดเป็นผืนผ้า
7. การทำลวดลาย: หากเป็นผ้ายกดอกหรือลายผ้า ต้องทำขั้นตอนการดัดลวดลายให้เสร็จก่อนการเก็บตะกอ
จุดเด่น: กลุ่มผ้าทอมือบ้านเชี่ยวหลาน ผลิตผ้าทอมือที่มีความประณีต ละเอียด และเป็นเอกลักษณ์ของอำเภอบ้านตาขุน

การถ่ายทอดองค์ความรู้การทอผ้าบ้านเชี่ยวหลาน จ.สุราษฎร์ธานี ดำเนินการผ่านกลุ่มวิสาหกิจชุมชน โดยศูนย์ศิลปาชีพบ้านท่านหญิงให้ความรู้ตั้งแต่การเลือกเส้นฝ้าย การย้อมสี และการทอผ้าด้วยมือแบบดั้งเดิม เน้นสืบสานพระราชปณิธานฯ ควบคู่การเป็นศูนย์การเรียนรู้ชุมชนเพื่อถ่ายทอดจากรุ่นสู่รุ่นและฝึกอบรมอาชีพเสริมเพิ่มรายได้
แนวทางการถ่ายทอดภูมิปัญญาผ้าทอมือบ้านเชี่ยวหลาน
• สืบสานจากรุ่นสู่รุ่น (สถาบันครอบครัว): การเรียนรู้ภายในชุมชนจากผู้เฒ่าผู้แก่ พ่อแม่ สู่ลูกหลาน เป็นวิธีหลักในการสืบทอดเทคนิคการทอผ้า
• ศูนย์การเรียนรู้ชุมชน (กลุ่มแม่บ้าน): กลุ่มผ้าทอมือบ้านเชี่ยวหลาน ทำหน้าที่เป็นแหล่งรวมตัวของสมาชิกในพื้นที่ เพื่อถ่ายทอดความรู้ เทคนิคการทอผ้าที่เป็นเอกลักษณ์ และการจัดอบรม
• การศึกษาในพื้นที่ (โรงเรียน/หน่วยงาน): ศูนย์ศิลปาชีพบ้านเชี่ยวหลาน ได้จัดกิจกรรมให้ความรู้แก่คนรุ่นใหม่เพื่อสืบทอดวัฒนธรรมการทอผ้า
กระบวนการเรียนรู้ 3 ขั้นตอน:
1. ขั้นการผลิต: ลงมือทำจริงจากการเรียนรู้เทคนิคการทอ
2. ขั้นการสืบทอด: ถ่ายทอดความรู้การทอผ้าและการทำผ้ามัดย้อม
3. ขั้นการประยุกต์: พัฒนาลวดลายและรูปแบบให้ทันสมัย
องค์ความรู้ที่ได้รับ
• เทคนิคการทอผ้าพื้นเมืองที่ประณีต
• วิธีการย้อมผ้าด้วยสีธรรมชาติและการทำผ้ามัดย้อม
• การพัฒนาผลิตภัณฑ์ผ้าทอสู่การเป็นอาชีพเสริมสร้างรายได้ชุมชน
การเรียนรู้และถ่ายทอดภูมิปัญญานี้ไม่เพียงแต่รักษามรดกวัฒนธรรม แต่ยังสร้างความเข้มแข็งทางเศรษฐกิจให้แก่ชุมชน เทศบาลตำบลบ้านเชี่ยวหลาน