ประวัติความเป็นมาโบราณสถานเขาพระนารายณ์ (เขาศรีวิชัย)
วัดเขาศรีวิชัยเรียกกันมาตั้งแต่ดั้งเดิม บ้างก็ว่าชื่อวัดหัวเขาบน ตามชื่อบ้านซึ่งชื่อบ้านหัวเขา ต่อมาจึงเปลี่ยนเป็นวัดเขาศรีวิชัย เกี่ยวกับเรื่องนี้มีหลักฐานที่น่าสนใจและอาจจะเกี่ยวข้องกับชื่อวัดนี้คือ ตำนานการบูรณะพระบรมธาตุไชยาในสมัยพระครูโสภณเจตสิการาม ( หนู ติสโส) เล่าว่า เมื่อปี พ.ศ. 2438 มีชายหนุ่มที่ต่อมารู้จักในนาม ตาปะขาวนุ้ย ไม่ปรากฏว่าหลักฐานแหล่งเดิมอยู่ที่ใดแต่ได้มาขออาศัยที่วัดหัวเขา อำเภอพุนพิน มีชื่อเสียงในการบูรณะวัด ต่อมาชาวไชยาเดินทางไปรับตาปะขาวมาไชยาและเริ่มเข้ามาถากถางเพื่อบูรณะพระบรมธาตุ แต่เกิดเรื่องเสียก่อนจึงบูรณะไม่สำเร็จ ( ธรรมทาส พานิช , 2541: 260 ) เรื่องที่ยกมานี้มีข้อสังเกตที่ชื่อวัดหัวเขา อำเภอพุนพิน ว่าน่าจะเป็นชื่อเดิมของวัดเขาศรีวิชัยที่ชาวบ้านเรียกกันสืบต่อมาก็ได้ อย่างไรก็ตามมีหลักฐานที่เป็นลายลักษณ์อักษรปรากฏชื่อ วัดเขาศรีวัย ในหนังสือสัญญาการรับเหมาสร้างกุฏิ 3 หลังที่อารามวัด ลงวันที่ 24 กันยายน ร.ศ. 121 หนังสือสัญญานี้อยู่ในความครอบครองของพระครูวิจิตรคณานุการ อดีตเจ้าอาวาสวัดเขาศรีวิชัย (ธราพงศ์ ศรีสุชาติ , 2529 เล่ม 6 : 2524 ) ดังนั้นจึงเป็นหลักฐานค่อนข้างแน่ชัดว่า ชื่อวัดเขาศรีวิชัยเป็นชื่อที่มีมาไม่ต่ำกว่า พ.ศ. 2445 ส่วนจะเก่าไปถึงเท่าใดก็ไม่ทราบแน่ชัด และชื่อวัดหัวเขาบนคงเป็นชื่อที่ชาวบ้านนิยมเรียกอย่างไม่เป็นทางการนั่นเอง

จุดเด่นสำคัญของโบราณสถานเขาศรีวิชัย มีหลักฐานสำคัญ ได้แก่
-ร่องรอยศาสนาพราหมณ์-ฮินดูชัดเจน: เป็นสถานที่พบเทวรูปพระนารายณ์ (พระวิษณุ) ศิลาแกะสลักที่มีความประณีตสูง ซึ่งเป็นหลักฐานสำคัญของไวษณพนิกายในภาคใต้
-โบราณสถานบนสันเขา: โครงสร้างหลักคือฐานโบราณสถานก่ออิฐถือปูนหลายหลังเรียงรายไปตามสันเขา มีการวางผังที่เชื่อมโยงกับความเชื่อเรื่องเขาพระสุเมรุ
-หลักฐานอารยธรรมพันปี: พบโบราณวัตถุจำนวนมาก เช่น ฐานโยนิ ศิวลึงค์ และชิ้นส่วนสถาปัตยกรรมหิน บ่งชี้ถึงอารยธรรมที่รุ่งเรืองและยาวนาน
-สถานที่ศึกษาประวัติศาสตร์: เป็นแหล่งเรียนรู้การตั้งถิ่นฐานและอิทธิพลทางวัฒนธรรมอินเดียในภาคใต้ของไทย
-ตำแหน่งเชิงยุทธศาสตร์: ตั้งอยู่บริเวณใกล้แม่น้ำตาปี ทำให้เป็นชุมชนท่าเรือหรือจุดผ่านของการค้าระหว่างประเทศในอดีต
ปัจจุบันสถานที่แห่งนี้ตั้งอยู่บนเนินเขาในพื้นที่ตำบลศรีวิชัย อำเภอพุนพิน เป็นแหล่งท่องเที่ยวเชิงประวัติศาสตร์ที่ได้รับการดูแลโดยกรมศิลปากร

หลักฐานสำคัญโบราณสถานเขาพระนารายณ์ (เขาศรีวิชัย)คือหลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่สะท้อนถึงการเป็นศูนย์กลางศาสนาและการค้าโลกเมื่อกว่า 1,300 ปีก่อน โดยมีสิ่งที่น่าสนใจและขุดค้นพบดังนี้
1. ประติมากรรมและรูปเคารพที่สำคัญ
-เทวรูปพระวิษณุ (พระนารายณ์): พบรวมทั้งหมด 5 องค์ สลักจากศิลาทราย มีลักษณะศิลปะคล้ายกับอินเดียแบบปัลลวะและหลังคุปตะ ซึ่งถือเป็นกลุ่มเทวรูปพระวิษณุรุ่นแรกๆ ในดินแดนไทย องค์สำคัญถูกนำไปจัดแสดงที่ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร
-จักรสัมฤทธิ์ (สำริด): การค้นพบจักรศิลปะศรีวิชัยครั้งแรกในไทย ซึ่งเกี่ยวข้องกับพิธีกรรมทางศาสนาพราหมณ์
ธรรมจักรศิลา: พบธรรมจักรหินทรายแดงขนาดใหญ่ สันนิษฐานว่าได้รับอิทธิพลจากพุทธศาสนา
2. โบราณวัตถุสะท้อนการค้าทางทะเล
-ลูกปัดโบราณนับแสนเม็ด: พบลูกปัดแก้วหลากสี ลูกปัดหินกึ่งอัญมณี เช่น หินคาร์เนเลียน และลูกปัดลมสินค้า ซึ่งแสดงถึงการติดต่อค้าขายกับอินเดียและตะวันออกกลาง
-เครื่องถ้วยต่างประเทศ: ค้นพบเครื่องถ้วยจีนสมัยราชวงศ์ถัง และเครื่องเคลือบสีฟ้าจากเปอร์เซีย (อิหร่าน) ยืนยันฐานะการเป็นเมืองท่าสำคัญ
3. หลักฐานทางสถาปัตยกรรม
-กลุ่มอาคารโบราณสถาน: พบฐานอาคารกว่า 19 แห่งบนยอดเขาและเชิงเขา ก่อด้วยอิฐและหินดาน วางตัวตามแนวทิศเหนือ-ใต้
วงอิฐปริศนา (เตาเลี้ยงไฟศักดิ์สิทธิ์): ร่องรอยการปูอิฐเป็นวงกลม ซึ่งนักโบราณคดีสันนิษฐานว่าใช้ในพิธีกรรมที่เกี่ยวข้องกับการใช้ไฟ
-อิฐแกะสลัก: พบอิฐที่สลักเป็นรูปใบหน้าบุคคล รูปหงส์ และลายพันธุ์พฤกษา ซึ่งมีความสัมพันธ์กับศิลปะจามปาในเวียดนาม

เทคนิคและวิธีการก่อสร้างโบราณสถานเขาพระนารายณ์ (เขาศรีวิชัย) ได้แก่
-การเลือกสถานที่และปรับพื้นที่: โบราณสถานตั้งอยู่บนเนินเขาเตี้ย ๆ (เขาพระนารายณ์) ซึ่งเป็นที่ราบสูงและมีสภาพแวดล้อมที่เหมาะสมสำหรับการสร้างศาสนสถานเพื่อเป็นศูนย์กลางความเชื่อ โดยมีการสร้างเรียงรายไปตามสันเขา
-เทคนิคการก่ออิฐถือปูน: โบราณสถานเป็นลักษณะ "ก่ออิฐถือปูน" ซึ่งเป็นเทคนิคหลักที่ใช้สร้างเจดีย์หรือฐานรากโบราณสถาน โดยมีการใช้ก้อนอิฐขนาดใหญ่ที่ทำจากดินเผา วางเรียงกันโดยมีการยึดติดกันอย่างมั่นคง
-การใช้งานศิลา (หิน) เป็นองค์ประกอบ: พบชิ้นส่วนสถาปัตยกรรมหิน เช่น ธรณีประตู, กรอบประตู, และฐานเสา ซึ่งบ่งชี้ว่าช่างโบราณมีการผสานวัสดุหินร่วมกับการก่ออิฐเพื่อให้โครงสร้างแข็งแรงและมีความสวยงาม
รูปแบบสถาปัตยกรรม (Architecture Style):
-ฐานราก: มีการสร้างฐานรากขนาดใหญ่ที่สามารถรองรับเทวรูปหรือโครงสร้างหลักได้
-โครงสร้างสถาปัตยกรรม: ปรากฏการใช้ฐานโยนิ และเทวรูปพระวิษณุ (พระนารายณ์) เป็นศูนย์กลาง ซึ่งมักเป็นเทคนิคการสร้างห้องห้องครรภคฤหะ (ห้องศักดิ์สิทธิ์) ตามคติพราหมณ์
-การฝัง/ซ่อนโบราณวัตถุ: พบร่องรอยการฝังเทวรูปและชิ้นส่วนต่างๆ ไว้บริเวณฐานโบราณสถาน ซึ่งเป็นเทคนิคการบรรจุของศักดิ์สิทธิ์หรือการป้องกันศาสนสถานตามความเชื่อโบราณ

เน้นการสร้างความตระหนักรู้ถึงประวัติศาสตร์แคว้นศรีวิชัยอายุกว่า 1,300 ปี ผ่านการแลกเปลี่ยนเรียนรู้โดยสถาบันการศึกษา (มรส.) เพื่อต่อยอดสู่การขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลก โดยใช้การจำลองภาพสันนิษฐาน การศึกษาโบราณวัตถุ เช่น เทวรูปพระวิษณุ และหลักฐานสถาปัตยกรรมหิน