มโนราห์กับความเชื่อ "โนราโรงครู"
ความสำคัญของมโนราห์ไม่ได้หยุดอยู่แค่ความบันเทิง แต่เป็น "ศาสตร์แห่งจิตวิญญาณ":
• การนับถือครูหมอโนรา: ชาวใต้มักเชื่อว่าบรรพบุรุษที่เคยเป็นโนราจะยังคงคุ้มครองลูกหลาน
• พิธีกรรม: มีการจัด "โนราโรงครู" เพื่อแก้บน (แก้เหมฺรย) หรือเพื่อความเป็นสิริมงคล ซึ่งถือเป็นงานรวมญาติครั้งใหญ่ที่แสดงถึงความกตัญญู

มรดกโลกจาก UNESCO
เมื่อวันที่ 15 ธันวาคม พ.ศ. 2564 UNESCO ได้ประกาศขึ้นทะเบียน "โนรา" (Nora, Dance Drama in Southern Thailand) เป็น มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ของมนุษยชาติ ซึ่งยืนยันถึงความล้ำค่าของศิลปะชนิดนี้ในระดับสากลครับ

ความเชี่ยวชาญและประสบการณ์ในการรำมโนราห์ (โนรา) ของนางปรีดา แก้วเจือ ไม่ได้วัดกันเพียงแค่ความสวยงามของท่วงท่าเท่านั้น แต่ยังรวมไปถึงความสามารถในการสื่อสารจิตวิญญาณ ภูมิปัญญา และปฏิภาณไหวพริบ ซึ่งสามารถแบ่งระดับความเชี่ยวชาญออกได้เป็น 3 ด้านหลัก ดังนี้
ครับ
1. ความเชี่ยวชาญด้านสรีระและท่วงท่า (Technical Mastery)
ผู้ที่มีประสบการณ์สูงจะมีความโดดเด่นในเรื่องการควบคุมร่างกายที่เรียกกันว่า "ตัวอ่อน" ซึ่งต้องผ่านการฝึกฝนอย่างหนักตั้งแต่วัยเยาว์:
• การดัดตัว (The Flexibility): ความสามารถในการดัดปลายนิ้วให้งอนงามเกินธรรมชาติ การแอ่นอก และการหักวงแขนที่คมชัด
• การทรงตัวและการใช้เหลี่ยม: การย่อเข่าลงในระดับที่เรียกว่า "เหลี่ยมพระ" หรือ "เหลี่ยมนาง" ได้อย่างมั่นคง แม้ต้องร่ายรำบนพื้นที่จำกัดหรือบนถาด
• การรำตัวอ่อน: ท่ารำขั้นสูง เช่น การโน้มตัวไปด้านหลังจนศีรษะแตะพื้น หรือท่ารำที่ใช้ความอ่อนตัวของกระดูกสันหลังเป็นพิเศษ
2. ความเชี่ยวชาญด้านศิลปะการขับร้อง (Poetic & Vocal Skill)
เสน่ห์สำคัญของโนราคือ "การว่ามุตโต" หรือการขับร้องบทกลอนสด:
• ปฏิภาณไหวพริบ: ผู้เชี่ยวชาญจะสามารถ "ว่ากลอนสด" โต้ตอบกับผู้ชมหรือโนราคณะอื่นได้อย่างเฉลียวฉลาด โดยยังคงรักษาสัมผัสและความหมายที่ลึกซึ้ง
• พลังเสียงและการเอื้อน: การใช้เทคนิคการขับร้องที่มีพลังก้องกังวานและมีลูกคอที่เป็นเอกลักษณ์เฉพาะตัว เพื่อสะกดผู้ชม
3. ประสบการณ์ด้านพิธีกรรมและความเชื่อ (Spiritual Expertise)
สำหรับผู้ที่เป็น "โนราใหญ่" หรือนายโรง ความเชี่ยวชาญจะก้าวข้ามจากการแสดงไปสู่เรื่องของจิตวิญญาณ:
• การประกอบพิธีโนราโรงครู: ความรู้แจ้งในขั้นตอนพิธีกรรมศักดิ์สิทธิ์ เช่น การเชิญครูหมอโนรา การแก้บน (แก้เหมฺรย) และการรำคล้องหงส์
• การเป็นผู้นำทางจิตวิญญาณ: ความสามารถในการสื่อสารกับสิ่งศักดิ์สิทธิ์และบรรพบุรุษตามความเชื่อท้องถิ่น ซึ่งต้องใช้ประสบการณ์ที่สั่งสมมานานหลายทศวรรษ

นางปรีดา แก้วเจือ ได้รับรางวัลจากการประกวดการแข่งขันการรับมโนราจำนวนมากมากมาย ได้แก่
-รางวัลรองชนะเลิศการประกวดดนตรีพื้นบ้านภาคใต้ประกอบการแสดงมโนราห์ชิงถ้วยพระราชทานสมเด็จพระเทพราชสุดาสยามบรมราชกุมารี
-รางวัลชนะเลิศ การประกวดแข่งขันมโนราห์ เนื่องในงานประเพณีเทศกาลเดือน 10 จังหวัดนครศรีธรรมราช
-รางวัลชนะเลิศ การประกวดศิลปะพื้นบ้านภาคใต้ประเภทมโนราห์
-รางวัลสื่อพื้นบ้านภาคใต้ดีเด่น จากคณะกรรมการส่งเสริมและประสานงานเยาวชนแห่งชาติ
-รางวัลสื่อพื้นบ้านภาคใต้ดีเด่น จากรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์
-รางวัลโลกประกาศเกียรติคุณ คนดีศรีแผ่นดิน จากกระทรวงศึกษาธิการ
และยังมีรางวัลอื่นๆอีกมากมาย แต่มีรางวัลคุณป้าปรีดาภาคภูมิใจมาก คือ
-รางวัลผู้หญิงเก่ง ประจำประจำปี 2551 จากหนังสือพิมพ์สื่อสารธุรกิจ

การรำมโนราห์ (โนรา) เป็นศิลปะการแสดงชั้นสูงของภาคใต้ที่มีเอกลักษณ์เฉพาะตัว ทั้งความอ่อนช้อย ความแข็งแกร่ง และการทรงตัว เทคนิคสำคัญที่จะช่วยให้การรำมโนราห์ออกมาสวยงามและสง่างาม มีดังนี้
1. การดัดมือและนิ้ว (การตั้งวง)
นิ้วมือถือเป็นหัวใจสำคัญของโนรา มือต้องมีความอ่อนช้อยแต่มีพลัง
• นิ้วทั้งสี่: (ชี้ กลาง นาง ก้อย) ต้องดัดให้งอนไปทางหลังมือมากที่สุดเท่าที่จะทำได้
• นิ้วหัวแม่มือ: ดัดแยกออกให้ขนานกับฝ่ามือ
• การหักข้อศอก: ต้องหักข้อศอกให้เป็นมุมฉากและยกวงให้สูงระดับไหล่หรือสายตา เพื่อให้เห็นทรวดทรงที่ชัดเจน
2. การทรงตัวและการ "ย่อตัว"
โนราจะเน้นการรำในลักษณะ "ย่อตัว" ตลอดเวลา
• การย่อเข่า: ต้องย่อเข่าลงให้ได้ระดับที่มั่นคง ขาทั้งสองข้างแยกออกจากกันเล็กน้อย
• การนิ่งของลำตัว: ช่วงบนต้องนิ่งและตั้งตรง ไม่โยกเยกตามจังหวะเท้า แต่ให้ใช้การยืด-ยุบของหัวเข่าแทน
3. การเชิดหน้าและการใช้สายตา
การรำโนราไม่ใช่แค่การเคลื่อนไหวร่างกาย แต่เป็นการส่งพลังผ่านใบหน้า
• หน้าเชิด: ต้องเชิดหน้าขึ้นเล็กน้อยเพื่อให้ดูสง่างามและเห็นเครื่องถนิมพิมพาภรณ์ชัดเจน
• สายตา: สายตาต้องมองตามปลายนิ้วมือ หรือมองไปข้างหน้าด้วยความมั่นใจ (ตาจ้อง จิตจดจ่อ)
4. การถีบเท้าและจังหวะ (กระตุกเท้า)
จังหวะของโนราจะมีความกระฉับกระเฉง
• การถีบหลัง: เวลาเดินหรือยกเท้า ต้องมีการ "ถีบเท้า" ไปด้านหลังเล็กน้อยให้ดูมีพลัง
• จังหวะเทริด: การขยับร่างกายต้องสัมพันธ์กับจังหวะทับและโหม่งอย่างแม่นยำ
5. การสวมเครื่องแต่งกายให้กระชับ
เพื่อให้รำได้สวยงาม เครื่องแต่งกาย (โดยเฉพาะ "เทริด" และ "ปีกนกแอ่น") ต้องสวมให้พอดี
• หากเครื่องหลวมเกินไป จะทำให้พะวงเวลาเคลื่อนไหวรวดเร็ว
• การสวม "เล็บ" ต้องเลือกขนาดที่พอดีกับนิ้ว เพื่อให้สามารถรำท่าบัวบานหรือท่ากนกได้อย่างคมชัด
ท่ารำพื้นฐานที่ควรฝึกให้ชำนาญ:
• ท่าเทพพนม: ท่าเริ่มต้นที่แสดงถึงความเคารพครูบาอาจารย์
• ท่าบัวบาน: เน้นการใช้ปลายนิ้วและวงแขน
• ท่าเขาวง: ฝึกการทรงตัวและการจัดระเบียบร่างกายระดับสูง

การถ่ายทอดองค์ความรู้โนรา (มโนราห์) ไม่ใช่แค่การสอนท่ารำ แต่คือการส่งต่อ "จิตวิญญาณ" และมรดกทางวัฒนธรรมที่สั่งสมมาอย่างยาวนาน โดยมีหลักการสำคัญในการถ่ายทอดดังนี้
1. การมอบตัวเป็นศิษย์ (พิธีฝากตัว)
ก่อนจะเริ่มเรียนอย่างจริงจัง ต้องมีการทำพิธี "ฝากตัวเป็นศิษย์" เพื่อแสดงความเคารพต่อครูและบรรพบุรุษโนรา
• เป็นการสร้างพันธสัญญาทางใจระหว่างศิษย์กับครู
• เป็นการปลูกฝังความกตัญญูและระเบียบวินัย ซึ่งเป็นหัวใจสำคัญของศิลปิน
2. การถ่ายทอดแบบ "ตัวต่อตัว" (Personal Coaching)
โนราเป็นศิลปะที่ละเอียดอ่อน ครูจะสังเกตสรีระของศิษย์แต่ละคนแล้วปรับแก้ให้เหมาะสม
• การดัดมือและดัดตัว: ครูจะช่วยดัดมือ นิ้ว และหลังของศิษย์ด้วยตัวเองเพื่อให้ได้สัดส่วนที่ถูกต้องตามแบบแผน
• การจำลองท่าทาง: ศิษย์ต้องสังเกตและเลียนแบบ (Imitation) ท่ารำจากครูอย่างใกล้ชิด ทั้งจังหวะการยืด-ยุบ และการทรงตัว
3. การเรียนรู้ตามลำดับขั้น (Step-by-Step Mastery)
การเรียนโนราไม่มีทางลัด ต้องเริ่มจากพื้นฐานที่แข็งแรงก่อนเสมอ:
• ขั้นพื้นฐาน: ฝึกการทรงตัว การเดินจังหวะโนรา และการดัดนิ้วให้งอนงาม
• ขั้นรำท่าแม่บท: เรียนรู้ "ท่าสิบสอง" ซึ่งเป็นแม่ท่าหลักที่เป็นพื้นฐานของทุกท่ารำ
• ขั้นรำทำบท: เรียนการรำประกอบบทร้อง การใช้สายตา และการแสดงอารมณ์ตามเนื้อเรื่อง
4. การถ่ายทอดผ่าน "มุขปาฐะ" (Oral Tradition)
ความรู้หลายอย่างไม่ได้ถูกบันทึกเป็นลายลักษณ์อักษร แต่ถ่ายทอดผ่านการบอกเล่าและบทกลอน
• การสอนบทร้อง: ครูจะสอนวิธีการเอื้อน การออกเสียงภาษาถิ่นให้ชัดเจน และการปฏิภาณไหวพริบในการแก้กลอนสด
• การจำจังหวะ: ใช้เสียงเครื่องดนตรี (ทับ โหม่ง ฉิ่ง) เป็นตัวกำหนดครูจะสอนให้ศิษย์ "ฟังจังหวะให้เข้าถึงกระดูก"
5. การฝึกฝนในสถานการณ์จริง (Apprenticeship)
เมื่อศิษย์เริ่มมีฝีมือ ครูจะให้ "ออกโรง" หรือร่วมคณะไปแสดงจริง
• การเรียนรู้หน้าม่าน: ศิษย์จะสังเกตวิธีการแก้ปัญหาเฉพาะหน้าบนเวที การปฏิสัมพันธ์กับผู้ชม และการไหว้ครูในสถานที่ต่างๆ
• การซึมซับวิถีชีวิต: การอยู่ร่วมกันในคณะโนราทำให้ศิษย์เรียนรู้วัฒนธรรม ความเชื่อ และระเบียบปฏิบัติของสังคมโนราโดยอัตโนมัติ
6. การสอดแทรกคุณธรรมและจริยธรรม
หลักการสำคัญที่สุดคือการสร้าง "คน" ไปพร้อมกับ "ศิลปิน"
• ครูจะสอนเรื่องความซื่อสัตย์ ความอดทน และความรักในท้องถิ่น
• การรำโนราถือเป็นการบำเพ็ญตบะอย่างหนึ่งที่ต้องใช้ความเพียรพยายามสูง